Historia małych Ojczyzn "Kościoły w Serocku, Nieporęcie oraz Wieliszewie"

2017-11-28

      Pierwsze zapiski o Nieporęcie (gmina Nieporęt) pochodzą z 1387 roku. 
      Właścicielami Nieporętu byli m.in. Lubomirscy, Potoccy, Czartoryscy (w 1749 Nieporęt w ¾ zostaje własnością Augusta Czartoryskiego), bracia Prażmowscy1.
      Kościół w Nieporęcie wybudowany w stylu barokowym między 1661 a 1667 rokiem (prawdopodobne lata budowy kościoła, źródło: tablica informacyjna wewnątrz kościoła)2. Jest położony przy czarnym, południowo-wschodnim szlaku “Polski Walczącej”3. Budowa kościoła powstała z inicjatywy Jana Kazimierza II Wazy jako wotum za zwycięstwo nad Szwedami. Obecna nazwa parafii to parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Nieporęcie. W ołtarzu głównym wisi obraz Matki Boskiej Częstochowskiej namalowany przez Elwirę Burską-Szubarge oraz obraz Św. Karola Boremeusza4. We wnętrzu kościoła znajduje się tablica poświęcona żołnierzom III Batalionu Armii Krajowej z Nieporętu (1939-1945). Herb Wazów – snop wisi nad murowanym portalem prowadzącym do zakrystii 5. Z XVIII wieku pochodzi brama, która pełni funkcję dzwonnicy. W niej znajdują się dwa dzwony. Elewacja dzwonnicy (bramy) została wykonana w kolorze żółtym. Przed kościołem stoi odnowiona figura Matki Boskiej Pocieszycielki Strapionych, która upamiętnia wydarzenia z Powstania Styczniowego. Ufundowana przez Dębkowskiego. Na tablicy został wyryty rok tego pamiętnego wydarzenia – 1863 r.. Dąb Wolności, który rośnie w pobliżu kościoła został posadzony przez mieszkańców Nieporętu, aby uczcić ważny moment w historii Polski – odzyskanie niepodległości w 1918 roku. Lipa drobnolistna Agata rośnie na cmentarzu przykościelnym w Nieporęcie 6.
      Na północ od Nieporętu możemy udać się na zwiedzanie urokliwego, późnogotyckiego i obronnego kościoła w Serocku, cennego zabytku architektury Mazowsza. Kościół w Serocku położony jest na skarpie przy czerwonym (północnym) Szlaku “Polski Walczącej”. Pierwsze wzmianki o grodzie pochodzą z 1065 roku (w tzw. Falsyfikacie mogileńskim). W XI-XIII wieku istniał tu gród otoczony wąwozami. Ludność grodu zajmowała się rzemieślnictwem oraz wymianą handlową 7. Przywileje miejskie potwierdził król Zygmunt August w 1567 roku 8. Na początku istniały różne nazwy miasta Serock: Syroczecz, Syroczec (w czasach średnowiecznych), Seroczec, Szyroczec (średniowiecze; od słowa szeroki, szerokie koryto u spływu Narwi i Bugu), Sierociec (XVII w.9)10. Kościół pw. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny z I poł. XVI wieku został wybudowany w stylu późnogotyckim. Zbudowany z fundacji ostatnich książąt mazowieckich: Janusza III i Stanisława. Świątynię wzniósł m.in. ks. Wojciech Popielski z Popielżyna – kanonik warszawski. Mury kościoła stanęły w 1527 roku. Budowę kościoła rozpoczęto w latach 1522-152411.
      Mieszkańcy Serocka kilkaset lat temu trudnili się m.in. rybołówstwem, flisactwem czy koszykarstwem. W późniejszych latach dużo osób trudniło się działalnością wytwórczą (szewcy) oraz usługową. Serock stracił prawa miejskie w 1869 roku. Był siedzibą władz gminy Zegrza. Serock ponownie odzyskał prawa miejskie w 1922 roku. Po I wojnie światowej w świątyni w Serocku zaczęto wymieniać dach (1923). Był on pokryty blachą oraz dachówką. Działania wojenne w okresie walk na przyczółku pułtusko-serockim w czasie II Wojny Światowej zniszczyły w dużej mierze kościół (sierpień 1944 – styczeń 1945). Pociski artyleryjskie uszkodziły dach, witraże, attykę oraz szkarpę. Obecny ksiądz Franciszek Kuligowski zaczął odbudowywać kościół (latem) w czerwcu 1945, dzięki pomocy i ofiarności mieszkańców Serocka. Z pocztówki z 1914 roku, w fasadzie kościoła widać Oko Opatrzności, a po stronie północnej w nawie zamurowane okna gotyckie. Portal (wejście) do zakrystii został wykonany w stylu gotyckim (strona północna kościoła)12.
      W ołtarzu głównym widnieją dwie rzeźby figuralne przedstawiające postacie: Św. Stanisława oraz Św. Wojciecha (patrona Serocka). Obok prezbiterium wisi obraz namalowany przez miejscowego malarza Witolda Bieniasa przedstawiający obraz Bitwy Warszawskiej “Cud na Wisłą”. Inny obraz namalowany przez tego artystę to “Panorama Serocka”13. Przed głównym wejściem do świątyni pochowany jest proboszcz tutejszej parafii ks. Franciszek Kuligowski (1870-1963)14.
      Ostatni kościół, który zostanie opisany to świątynia znajdująca się w Wieliszewie (w pobliżu Jeziora Wieliszewskiego). Zacznijmy od historycznej nazwy Wieliszewa, jej pochodzenia.
      Nazwa Wieliszewo może być związana z starosławiańskim imieniem Wielisz (Wielisław, Wieluń). Nazwa imienia Wielisław oznacza wielki. Materiały źródłowe z 1902 roku potwierdzają pochodzenie nazwy Wieliszew od piastowskiego imienia Wielisz. Nazwa Wieliszewo mogła wziąć nazwę od występowania na tych terenach siedliska Olszy czarnej – drzewa. Pierwszy człon nazwy Olsza występuje w nazwie Olszewnica oraz w miejscowości Kałuszyn (dawniej Koluszyno). Nazwa olszy związana jest również z ulicą Olszankową, która znajduje się w Skrzeszewie15.
      Przechodząc do opisu kościoła w Wieliszewie – jest on położony przy centralnym szlaku “Polski Walczącej”. Pierwsza pisana wzmianka o Wieliszewie pochodzi z 1254 roku, zawarta w akcie papieża Innocentego IV. Mówi o przejęciu m.in. Wieliszewa, Skrzeszewa i jego jeziora z bobrowym (rodzaj daniny, jaką płacili poddani za użytkowanie np. lasów, jezior do własnych celów)16.
      Pierwszy kościół w Wieliszewie był ufundowany przez opatów czerwińskich. Opat Maciej (przełożony klasztoru kanoników regularnych w Czerwińsku) postanowił ufundować pierwszy kościół w Wieliszewie (zezwolenie od biskupa płockiego Ścibora z Radzymina). Pierwsza parafia w Wieliszewie powstała z podziału parafii w Chotomowie. Kościół został ufundowany (akt fundacyjny) przez: Wieliszewo, Skrzyszewo, Koluszyno, Łaziska, Trutczyno oraz Nieporęt. Akt fundacyjny kościoła pochodzi z 20 lipca 1387 roku17.
      Budowniczym aktualnej świątyni był ks. Walenty Wolski (położył fundamenty). Kontynuatorem prac przy budowie, po poprzedniku był ks. Prałat Feliks Nowak 18. Ciekawostką jest również to, że kościół był związany z rodziną królewską. Karol Ferdynand Waza (syn Zygmunta III Wazy oraz Konstancji Habsburg, arcyksiężniczki austriackiej, brat Jana Kazimierza) ufundował w jednym z kościołów w Wieliszewie pw. Św. Mateusza drewniany ołtarz pt. “Wniebowzięcia Najświętszej Dziewicy”(wizytacja z 1694 roku)19.
      Legenda przekazywana przez mieszkańców Wieliszewa mówi, że flisacy wdzięczni za pokonanie niebezpiecznego odcinka Narwi pełnego wirów złożyli drewno na budowę kościoła 20.
      Obecna świątynia wybudowana w stylu neoromańskim w latach 1950–1962 zdaje się robić wrażenie monumentalnej oraz eklektycznej łączącej różne style patrząc z zewnątrz. Konsekracji w 1962 roku dokonał ks. Kardynał Stefan Wyszyński. We wnętrzu znajduje się tablica poświęcona pamięci żołnierzy Armii Krajowej.

      Wcześniej istniał tu kościół wybudowany w 1728 roku pw. Przemienienia Pańskiego Św. Apostołów Andrzeja i Mateusza21.

      W prezbiterium (aktualny kościół) wisi obraz Przemienienia Pańskiego z roku 1967 (górną część dzieła Rafaela, kopiował Jan Molga)22. Drewniany kościół spłonął podczas II wojny światowej.
      Powyższe miejsca warto zwiedzić ze względu, że miejsca architektury sakralnej w Serocku, Nieporęcie oraz Wieliszewie wpisują się w historię lokalnej społeczności oraz są świadkami historii naszych małych ojczyzn i historii w zasięgu ogólnopolskim.

Źródła:

  1. IV wydanie albumu o powiecie legionowskim . Opracowanie merytoryczne tekstu : Gabriela Karpińska, Mirosława Kruczek.
  2. Strona internetowa http://parafia-nieporet.pl/
  3. Turystyczny szlak patriotyczny “Polski Walczącej” na terenie powiatu legionowskiego. Wydanie III zmienione.
  4. Strona internetowa http://parafia-nieporet.pl/
  5. Folder Gmina Nieporęt. Folder przygotowała: Anita Kwiecińska.
  6. Strona internetowa http://powiat-legionowski.pl/index.php/ru/teleadresy/332-srodowisko/2799-lipa-drobnolistna-agata
  7. Mapa turystyczna miasto i gmina Serock, wyd. COMPASS, wyd. IV, nr. kat.: 826-2014.
  8. Publikacja,  Gmina Serock Nad zbiegiem rzek. Wydawca MERITUM Bożena Wasińska 85-361 Bydgoszcz, 2006.
  9. Publikacja , Gmina Serock Nad zbiegiem rzek, op.cit.
  10. Mapa turystyczna miasto i gmina Serock, op.cit.
  11. Jakubczak Sławomir. Serock i jego mieszkańcy w starej fotografii. Drugie wydanie zmienione, Serock 2009, s.3.
  12. Ibid.
  13. Publikacja Urząd Miasta i Gminy w Serocku. Wydawca PSP Sp. z o. o. Toruń na zlecenie Urzędu Miasta i Gminy w Serocku, 1999 r.
  14. Tablica informacyjna Turystyczny szlak patriotyczny “Polski Walczącej” - Kościół Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Serocku.
  15. Krzysztof Klimaszewski “Najstarsze dzieje Wieliszewa”. Rocznik Legionowski, tom IV, Legionowo 2011.
  16. Ibid.
  17. Ibid.
  18. Strona internetowa www.parafia.wieliszew.eu
  19. Krzysztof Klimaszewski “Najstarsze dzieje Wieliszewa”, op.cit.
  20. Kaczmarek Jarosław. Zamieszkać pod miastem Warszawa i okolice, Warszawa 2004.
  21. Strona internetowa http://www.parafia.wieliszew.eu/strona/rys_historyczny
  22. Strona internetowa http://www.parafia.wieliszew.eu/strona/rys_historyczny
  23. Zegrze - Wola Kiełpińska. Dzieje parafii i okolic. Wola Kiełpińska 2001, s.315.
     
Portal www.jezioro.zegrzynskie.pl źródłem kompleksowej informacji turystycznej regionu Jeziora Zegrzyńskiego współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Osi 4 – LIDER
Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 - 2013
Copyright by Powiat Legionowski.
Projekt i wykonanie: Agencja Interaktywna Bull Design