Cmentarz jenców radzieckich w Białobrzegach, obóz w Beniaminowie

2018-04-05

Obóz Jeńców Radzieckich i Włoskich został założony przez Niemców w czasie II Wojny Światowej, w 1941 roku. Obecnie cmentarz jeńców radzieckich jest położony w Gminie Nieporęt, w Białobrzegach. Wcześniej obóz w Beniaminowie, w okresie do II Wojny Światowej (XX lecie międzywojenne) należał do powiatu radzymińskiego (obszar administracyjny). Obecnie fort w Beniaminowie jest położony w Powiecie Legionowskim. Obóz został wyzwolony przez Armię Krajową w 1944 roku, przez dowódcę III batalionu pododdziału AK w Nieporęcie ppor. Zygmunta Mireckiego ps. „ZIM”. Na terenie obozu przebywali jeńcy radzieccy różnego pochodzenia (Ukraińcy, Mongołowie czy Białorusini). Żołnierze włoscy zostali internowani, rozlokowani na terenie obozu w Beniaminowie jesienią 1943 roku. Śmierć poniosło tutaj około 10 000 jeńców radzieckich oraz nieznana liczba jeńców włoskich.

Położony na zielonym Szlaku „Polski Walczącej” (cmentarz) na terenie Powiatu Legionowskiego w pobliżu ulicy: Starych Dębów i Wczasowej w Białobrzegach (niedaleko zlokalizowany Zalew Zegrzyński). Obóz pilnowali żołnierzy niemieccy (załoga obozu) m.in. z 614 kompanii Batalionu Strzelców Krajowych. Łącznie Niemcy wysłali do pilnowania obozu w Beniaminowie m.in. dwie kompanie wartownicze. Obronę obozu wzmocnili przez ulokowanie bunkrów oraz wież obrony przeciwlotniczej w bliskiej odległości, aby ludność miejscowa nie miała możliwości kontaktu z jeńcami.

Za pomoc jeńcom Niemcy skazywali osoby pomagające im na karę śmierci. Jeńcy przebywali na terenie obozu w niesprzyjających warunkach: brakowało jedzenia, chorowali na Tyfus oraz mieszkali w ziemiankach (następnie w barakach; mapa turystyczna szlaku „Polski Walczącej”). Jeńcy dopuszczali się nawet kanibalizmu w wyniku panującego głodu.

Złożono tutaj na cmentarzu jeńców radzieckich 3 płyty nagrobne upamiętniające żołnierzy włoskich, którzy ponieśli śmierć w 1944 roku.

Po obaleniu rządu Mussoliniego, premiera Włoch (do czasu zdymisjonowania Mussoliniego Niemcy i Włochy były sojusznikami; walczyli na frontach m.in. Europy Zachodniej (Wielka Brytania), Afryki oraz ZSRR), w 1943 roku nowy rząd we Włoszech wypowiedział wojnę Niemcom, którzy zajmowali Półwysep Apeniński oraz podpisali rozejm o zawieszeniu broni z aliantami. Po tej decyzji Niemcy przewieźli oficerów i żołnierzy włoskich pociągami do Warszawy, następnie do Legionowa, gdzie trafili do opisywanego obozu w Beniaminowie (200 oficerów włoskich). Obóz nosił nazwę Stalag nr 333. W czasie przyjazdu żołnierzy włoskich do obozu, w październiku 1943 roku dowódcą obozu był pułkownik Abrahamm.

Według Wywiadu Narodowych Sił Zbrojnych ostatnia grupa jeńców włoskich dotarła do Beniaminowa pod koniec listopada 1943 roku (23 listopada 1943 rok).

Z dokumentu Narodowych Sił Zbrojnych (analizy) wynika, że w czasie przebywania w obozie jeńców włoskich nie było tam jeńców radzieckich.

Cmentarz jeńców radzieckich zlokalizowany jest  w pobliżu opuszczonej strzelnicy i terenów wojskowych. W obozie zmarło 32 tysiące jeńców radzieckich. Według relacji Jana Jampolskiego, który składał wyjaśnienia przed członkiem komisji Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, w 1943 roku w obozie w Beniaminowie było znaczniej mniej jeńców radzieckich niż włoskich. Wg Kazimierza Kostrzewy pierwszy transport jeńców radzieckich do obozu w Białobrzegach miał miejsce w połowie września 1941 roku. W protokole z przesłuchania Bronisławy Brzozowskiej wynika, że jeńcy radzieccy przebywali w obozie rok w 1941, 1942 oraz wiosną 1944 roku (jeńcy radzieccy będący na usługach Niemców). Włosi przebywali w obozie do wiosny 1944 roku (relacja świadka - Leon Ejda, s. 2).

Po wyzwoleniu obozu w Beniaminowie przez pododdział AK, wojska radzieckie po jego zajęciu wysadziły fort w powietrze podczas bombardowań. Rozpoczęła się ofensywa wojsk radzieckich w 1945 roku, która miała miejsce w pobliżu opisywanego miejsca m.in. w Serocku, gdzie został utworzony przyczółek 2 Frontu Białoruskiego. Dalej wojska przesuwały się w kierunku Bielska oraz Bydgoszczy, a w następnych dniach stycznia zdobywając Nasielsk i Pułtusk (14-16 stycznia 1945). Inny przyczółek wojsk radzieckich powstał w Różanie. 

 

Źródła:

1. Towarzystwo Przyjaciół Legionowa, Muzeum Historyczne w Legionowie, Jarosław Stryjek: Obóz jeniecki dla żołnierzy włoskich w Beniaminowie w analizie wywiadwoczej Narodowych Sił Zbrojnych z jesieni 1943 r., Rocznik Legionowski Tom IV, s. 265 - 270.

2. Zygmunt Duchnowski, Pluton 709. W Konspiracji i Walce (X 1939 - IX 1944), wyd. Muzeum Historyczne w Legionowie, Legionowo 2014, mapa (zał. nr 1).

3. Józef Ryszard Szaflik, Historia Polski 1939 - 1947, wyd. pierwsze, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1987, s. 150.

4. Turystyczny szlak patriotyczny "Polski Walczącej" na terenie powiatu legionowskiego, wydawca Starostwo Powiatowe w Legionowie, s. 45 - 46.

5. strona internetowa: https://zapisyterroru.pl (poniżej zeznania).

6. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Warszawie, zeznania świadka Stefana Ochmana - opis relacji, s. 3.
7. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Warszawie, zeznania świadka Jana Jampolskiego.

8. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Warszawie, zeznania świadka Kazmierza Kostrzewy - opis relacji.

9. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Warszawie, zeznania świadka Bronisławy Brzozowskiej - opis relacji, s. 2

10. www.bip.nieporet.pl/pliki/rada_gminy/Kadencja%20_2010_2014/LVIIIsesjaRG/u.59.pdf.

11. Podporucznik Zygmunt Mirecki "ZIM", strona internetowa, dostęp https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/zygmunt-mirecki,31614.html.

Portal www.jezioro.zegrzynskie.pl źródłem kompleksowej informacji turystycznej regionu Jeziora Zegrzyńskiego współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Osi 4 – LIDER
Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 - 2013
Copyright by Powiat Legionowski.
Projekt i wykonanie: Agencja Interaktywna Bull Design